Otizmli bireyler için erken tanı

Otizmin tam adıyla “Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB)” olduğunu belirten DoktorTakvimi uzmanlarından Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, “Otizm; erken çocukluk çağında başlayan, dil gelişiminin diğer çocuklardan farklı seyrettiği, dış dünyaya ilginin zayıf olduğu ve bazı tekrarlayan davranışların görüldüğü durumlar için psikiyatride kullanılan bir terimdir. OSB, çocukluk çağının nörogelişimsel bozukluklarından biridir” diyor.
 
Otizmin tek bir nedeni yok
Otizmin tek ve bilinen bir sebeple açıklanamadığını ifade eden Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, “Otizm, pek çok faktörün birbiriyle etkileşimi sonucunda ortaya çıkar. Bu faktörler hem genetik hem de çevresel etkilerdir. Tek bir genle ilişkili değildir; son yıllardaki çalışmalar yaklaşık bin genin otizm ile ilişkili olabileceğini bildirmektedir” şeklinde konuşuyor.
 
Çevresel etkenlere de değinen Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, özellikle ileri yaşta ebeveyn olmanın risk artışıyla ilişkili olduğunu belirterek, “Özellikle ileri yaşta baba olmanın risk artışıyla ilişkili olduğunu gösteren yayınlar bulunmaktadır. Prematürite, annenin gebelikte geçirdiği enfeksiyonlar, gebelikte tarım ilacı ve egzoz maruziyeti gibi faktörler üzerinde de durulmaktadır ancak bu konudaki veriler kesin değildir. Otizmin aşılarla herhangi bir ilişkisi olmadığı ise bilimsel olarak net biçimde ortaya konmuştur” ifadelerini kullandı.
 
İlk belirtiler bebeklik döneminde görülebilir
Her çocuğun gelişim hızının farklı olduğunu ancak belirli gelişim basamaklarının belli zaman aralıklarında kazanılmasının önemli olduğunu vurgulayan Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, erken dönemde dikkat edilmesi gereken işaretleri şöyle sıralıyor: “6-9 ay civarında babıldamama, konuşanın yüzüne yeterince bakmama, adıyla çağrıldığında tepki vermeme, karşılıklı gülümsemenin olmaması, kucağa alınma ve oyun beklentisinin zayıf olması gibi durumlar dikkat çekici olabilir. 9-12 ay civarında ise göz teması kurmama, işaret parmağını kullanmama, basit taklitleri yapmama, yakın temastan kaçınma gibi belirtiler gözlenebilir.
İki yaş itibarıyla belirtiler daha net hale gelir. İsme dönüp bakmama, işaret ederek ilgiyi paylaşmama, konuşmada gecikme, göz temasının tutarsız olması, bazı nesnelere aşırı ilgi gösterme, değişikliklere olağandışı tepkiler verme ve hayali oyun kurmada gerilik gibi belirtiler görülebilir. Bu bulgular varsa mutlaka bir çocuk psikiyatrisi uzmanına başvurulmalıdır.”
 
Tanı klinik değerlendirme ile konur
Otizm tanısının bir çocuk psikiyatrisi uzmanı tarafından yapılan klinik değerlendirme ve aileden alınan bilgilerle konulduğunu belirten Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, “Tanıda laboratuvar testlerinin ya da görüntüleme yöntemlerinin yeri yoktur. Gerekli görüldüğünde yapılandırılmış değerlendirme araçları kullanılabilir” diyor.
 
Tanı sürecinde ADI-R ve ADOS gibi yapılandırılmış görüşme ve gözlem yöntemlerinin kullanılabildiğini ifade eden Dr. Fatma Hülya Çakmak, belirtilerin şiddetini değerlendirmek amacıyla çeşitli ölçeklerden de yararlanılabileceğini sözlerine ekliyor.
 
Görülme sıklığı yıllar içinde artış göstermiştir
Otizmin geçmişte nadir görülen bir durum olarak değerlendirildiğini ancak günümüzde daha sık tanı konulduğunu belirten DoktorTakvimi uzmanlarından Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, Amerika Birleşik Devletleri'nin ‘Hastalıkları Kontrol Merkezi' verilerine göre, hastalığın görülme sıklığı, 2006'da 150 çocukta 1; 2008'de 88 çocukta 1; 2012'de 68 çocukta 1; 2014'te 45 çocukta 1; 2016'da 54 çocukta 1 olarak bildirilmiştir. 2015'te yayınlanan bir çalışmada dünya genelinde en az 78 milyon kişinin otizm olduğu ve son olarak 2023'te yayınlanan çalışmada ise yaklaşık her 36 çocuktan 1'inin otizm tanısı olduğunu bildirilmiştir. OSB saptanma oranındaki artışı değerlendiren araştırmalar bu durumu, otizm konusunda artan bilgi ve farkındalık, sağlık hizmetlerine ulaşılabilirlik ve çevresel faktörler ile açıklamışlardır. Ayrıca tanı kriterlerindeki değişikliklerle otizmin tanımı artık daha geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Bu durum, önceki tahminlere kıyasla görülme sıklığındaki artışı kısmen açıklayabilir” diyor.
 
Otizme sıklıkla başka ruhsal sorunlar eşlik edebilir
Otizmli bireylerde eşlik eden psikiyatrik durumların da sık görüldüğünü belirten Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, “Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu en yaygın eş tanıdır. Bunun yanı sıra kaygı bozuklukları, uyku sorunları, depresyon, obsesif kompulsif bozukluk ve diğer ruhsal durumlar da görülebilir. Araştırmalar, otizmli çocukların önemli bir bölümünde en az bir ruh sağlığı sorunu bulunduğunu göstermektedir” şeklinde konuşuyor.
 
En umut verici yaklaşım: Erken ve yoğun eğitim
Otizmin kesin bir tedavisinin olmadığını ancak erken dönemde başlayan yoğun ve yapılandırılmış eğitsel müdahalelerin en etkili yaklaşım olduğunu vurgulayan Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, “Tedavide öncelik sosyal iletişimdeki güçlükleri ve kısıtlı davranış örüntülerini hedef alan davranışsal ve eğitsel müdahalelerdir. Programların bireyselleştirilmiş olması, ailenin sürece aktif katılımı ve düzenli değerlendirme büyük önem taşır” diyor.
 
Haftada en az 25 saatlik yapılandırılmış eğitimin önerildiğini belirten Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, tedavi sürecinin uzun soluklu olduğunu ve zaman zaman iniş çıkışlar yaşanabileceğini ifade ediyor.
 
Erken tanı yaşam kalitesini belirliyor
Bilimsel çalışmaların, erken tanı ve yoğun eğitimin otizmin gidişatını olumlu yönde etkilediğini gösterdiğini söyleyen Dr. Fatma Hülya Çakmak, “Erken dönemde destek alan çocuklarda dil becerileri, sosyal etkileşim ve bağımsız yaşam becerilerinde belirgin ilerlemeler görülebilir. Bazı çocuklarda belirtilerin belirgin ölçüde hafiflediği bildirilmiştir” diyor.
 
Aileler sürecin en önemli parçası
Otizm tedavisinde ailelerin rolünün kritik olduğunu vurgulayan DoktorTakvimi uzmanlarından Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, ebeveyn aracılı müdahalelerin hem çocuk gelişimine hem de ailelerin ruh sağlığına olumlu katkı sağladığını belirtti. “Otizmli bireylerin çoğu yaşam boyu desteğe ihtiyaç duyar. Bu durum aile sisteminin tamamını etkiler. Bu nedenle yalnızca çocuğa değil, tüm aileye yönelik destekleyici hizmetlerin planlanması büyük önem taşır” ifadelerini kullanıyor.
 
Eğitim ve sosyal yaşam bütüncül şekilde desteklenmeli
Otizmli çocukların eğitim sürecinin yalnızca okul ile sınırlı olmadığını belirten Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, her çocuk için Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı hazırlanması gerektiğini söylüyor.
 
Sosyal becerilerin özellikle desteklenmesi gerektiğine dikkat çeken Uzm. Dr. Fatma Hülya Çakmak, sosyal hikâyeler, rol yapma, video modelleme ve küçük grup çalışmaları gibi kanıta dayalı yöntemlerin kullanılmasının önemli olduğunu ifade ediyor. Ayrıca bu alanda geliştirilen programların yaygınlaştırılması için yerel yönetimlere ve ilgili kurumlara önemli sorumluluklar düştüğünü sözlerine ekliyor.